خداگونه شدن از منظر امام سجاد علیه السلام


خداگونه شدن از منظر امام سجاد علیه السلام



خداگونه شدن از منظر امام سجاد علیه السلام



حزن یعقوب یا مصیبت فرزند رسول؟

اشاره

صحیفه سجادیه میراث گرانبهای برجای مانده از چهارمین پیشوای معصوم شیعیان امام علی ابن الحسین(ع) هست.
این کتاب شریف، گنجینه ای بدیع و ثروتی تمام ناشدنی هست.
حقیقت اون تحفه ای هست الهی که بر قلب عزیزترین انسان ها جاری شده هست.
جامع و کامل هست و از منبعی سرچشمه می گیرد که مصون از هر گونه اشتباه و خطا هست.
زبان این کتاب شریف زبان نیایش هست و به گونه ای عرضه شده هست که هر خواننده به فراخور فهم و دانش خود از اون بهره می گیرد.

اندیشمندان شیعی درباره صحیفه سجادیه تحقیقات زیادی در قالب شرح و ترجمه نگاشته و میراث علمی گرانبهایی به یادگار گذاشته اند که با این تلاش ها مقداری از راه هموار شده هست؛ ولی اکثر این مطالعات برپايه دقت های ادبی و شرح و توضیح واژه ها در عرصه های مختلف صورت گرفته هست، نظیر شرح "ریاض السالکین"، که یکی از شرح های معتبر و مهم صحیفه به شمار می آید.
ولی بیشتر به جهات ادبی، شرح و توضیح واژه ها از نگاه اعتقادی و اخلاقی پرداخته هست.

بنابراین، نافرموده پیداست که اولاً تحقیقات ارزشمند علمای سلف درباره صحیفه سجادیه، بیشتر در قالب شرح و توضیح لغات و جملات بوده و در اونها کمتر به تجزیه و تحلیل تربیتی مطالب پرداخته شده هست.

ثانیاً، با وجود ابعاد تربیتی که صحیفه سجادیه دارد، حتی اون دسته از شرح هایی که به طور تحلیلی به شرح و تفسیر صحیفه سجادیه پرداخته اند، با یک دید تربیتی، به تجزیه و تحلیل دعاهای صحیفه نپرداخته اند.

ثالثاً، علاوه بر خلأ موجود  در پژوهش های پیشین، نیازهای فعلی مربیان و جوامع شیعی در برخورداری از اندیشه های تربیتی امام سجاد(ع) توجیه گر ضرورت بررسی برخی از عناصر نظام تربیتی اون هست.
اونچه در پی می آید مروری کوتاه بر یافته های یاد شده در زمینه های مبانی، اصول، روش ها و اهداف تربیتی در صحیفه سجادیه هست.

با هم این مقاله را که تحت عنوان "مبانی، اصول، روش ها و اهداف تربیتی در صحیفه سجادیه" می باشد را می خوانیم:

اصول تربیتی بر یک سری ویژگی ها و صفات (منفی و مثبت) انسانی که در همه انسان ها وجود دارند که بنا شده اند.
با مروری بر صحیفه سجادیه به نکاتی بر می خوریم که گرچه به شکل دعا از سوی امام بزرگوار به ما رسیده هست، ولی به روشنی ویژگی انسان را تبیین نموده و پايه و مبنای اصول تربیتی را ارائه می دهد.
با پی جویی دعاهای صحیفه سجادیه، به کشف و بررسی مهم ترین مبانی تربیتی صحیفه سجادیه از جمله "خود دوستی"، "خدا دوستی"، "کمال خواهی"، "میل به جاودانگی"، "خوف و رجا"، "غفلت"، "دنیا دوستی" و "اختیار"، دست یافتیم.
در این مقاله، به برخی از مبانی تربیتی اشاره می شود.



پرتوى از سيماى امام زين العابدين(عليه السلام)

خود دوستی (حب ذات)

برپايه این ویژگی مهم، انسان قبل از هر چیز و هر کس، بیشتر به خود علاقه مند بوده و فطرتاً عاشق خود می باشد و تمام محبت ها و عشق و علاقه هایش به دیگران از محبت به خودش سرچشمه می گیرد.
حتی گرایش و محبتی که به خدا دارد از خود دوستی، مایه می گیرد.
حب ذات اگر کنترل نشود و در جهت صحیح و درستی هدایت نشود، انسان را به نابودی می کشاند.

گرچه عنوان دقیق "حب ذات" یا خود دوستی مستقیماً در صحیفه سجادیه نیامده هست، ولی جلوه هایی از اون به صورت های مختلف در بعضی از دعاها مشاهده می شود.
از جمله دعای هفتم صحیفه هست که حضرت به هنگام کار دشوار و دل آزار یا پیشامدهای سخت یا غم و اندوه، اون را چنین می خواند:

"ای اون که گره های ناگوارایی ها به وسیله او باز می گردد.
و ای اون که تندی سختی ها به او شکسته می شود، و ای اون که رهایی یافتن از گرفتاری ها و رفتن به سوی آسایش فراخی، از او درخواست می گردد."(1)همچنین دعاهایی که امام(ع) در اون درخواست رفع فقر و تنگدستی و در مواردی درخواست هایی در مورد سعادت، کمال، قدرت، نعمت و ...
از خداوند دارد، همه ناشی از خود دوستی هست و این که انسان همیشه به دنبال خوبی هاست و از ناراحتی ها و سختی ها گریزان هست، پس این ویژگی امری فطری هست و به خودی خود، مطلوب هست.

بنابراین، یکی از مهم ترین ویژگی های انسان که منشأ بروز رفتارهای انسان می شود، خود دوستی هست.
خود دوستی غریزه ای هست که اگر به اون توجه شود و در مسیر صحیحی برنامه داده شود، منشأ عزت خواهی، کمال خواهی، سعادت و ...
می شود.
اما اگر غریزه خود دوستی به انحراف کشانده شود، روح هستکبار و طغیان و سرکشی بر انسان چیره می شود و منشأ رفتارهای ناپسندی از قبیل خودپرستی، عجب و غرور و حرص می شود.



عاشورای امام سجّاد(ع)

خداخواهی و خداجویی

این ویژگی در فطرت همه انسان ها نهفته هست.

انسان ها حتی کسانی که در پیدا کردن مصداق حقیقی خداوند به اشتباه و انحراف رفته اند همیشه در جستجوی خدا و پرستش او هستند.

حضرت امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه در نخستین دعا بیانی دارد که به فطرت خداجوی انسان اشاره می کند:

"به قدرت و توانایی خود آفریدگان را آفرید، و اونان را به اراده و خواست خویش به وجود آورد بی این که از روی مثال و نمونه ای باشد.
سپس اونان را در راه اراده و خواست خویشتن روان گردانید، و در راه محبت و دوستی به خود برانگیخت." (2)امام(ع) در دعاهای بیست، بیست و یک، بیست و هشت، پنجاه و دعاهای بسیار دیگر،(3) بیاناتی دارند که اشاره به خداخواهی و خداجویی انسان به هنگام اضطرار و تنگناها دارد.
ایشان در یکی از این دعاها به خداوند عرضه می دارد:

" بار خدایا مرا چنان قرارده که هنگام اضطرار به (کمک و یاری) تو (بر دشمن) حمله آورم، و هنگام نیازمندی از تو بخواهم، و هنگام درویشی (یا ذلت و خواری) به درگاه تو زاری کنم، و مرا چون بیچاره شوم به یاری خواستن از غیر خود و چون فقیر گردم به فروتنی برای درخواست از غیر خویش و چون بترسم به زاری کردن پیش غیر خود آزمایش مفرما."(4)هدف امام(ع) از طرح مفهوم خداخواهی، که از مبانی تربیتی در اسلام به حساب می آید، توجه دادن انسان ها به فطرت خداجویشان هست، این گرایش، از طریق توجه دادن انسان به خدا، در اصلاح رفتارهای وی تأثیرگذار هست.
انسان خداجو به خاطر فطرت خداخواهی اش همیشه خدا را در نظر دارد و در اثر همین توجه، آلوده به گناه و معصیت خدا نمی شود و رفتارهایش با نیت خالص و در جهت تقرب به خدا انجام می پذیرد.



ماجرای شتر امام سجاد(ع)

دنیا دوستی

یکی دیگر از ویژگی های انسان دنیا دوستی هست.
علت این که انسان زندگی دنیا را دوست دارد، علاقه به جاودانگی و نیز علت دیگر، نقد بودن و مشهود بودن کارآیی های دنیا در گستره زندگی انسان و برآوردن نیازهای او هست.
اون چه از برخی از فرازهای صحیفه به دست می آید، این هست که دنیا و مادیات نباید به صورت ایده آل و کمال مطلوب در آید، محبتی که مذموم هست این گونه محبت هست.

امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه، بیانات فراوانی در مورد نگرش به دنیا دارد که از مجموع اونها دو نوع نگرش به دست می آید: نخست مذمت دنیا دوستی، به خاطر زیان های اون، نظیر:

" و دوستی دنیای پست را که از اونچه (سعادت و نیک بختی) که نزد تو هست منع می نماید، و از طلبیدن وسیله و دست آویز به سوی تو باز می دارد و از تقرب و نزدیک شدن به (طاعت) تو غافل و بی خبر می گرداند، از دلم بر کن."(5)در این فراز امام(ع) به یکی از مهم ترین زیان های دنیا دوستی که همان جلوگیری از تقرب به خداست، اشاره می کند و از این جهت دنیا دوستی را مورد مذمت برنامه می دهد.

نگرش دوم، درخواست دنیا برای عبادت و بندگی خدا هست، حضرت امام سجاد(ع) در این زمینه می فرماید:

"و مرا از کسب و روزی به دست آوردن با رنج بی نیاز کن، و بی حساب روزی ده، تا از عبادت و بندگی تو برای به دست آوردن روزی باز نمانم، و زیر بار سنگینی زیان ها و بدی عواقب کسب نروم."(6)بنابراین ویژگی دنیا دوستی با نگرش های مختلف اون، نظیر نگرش مستقل به دنیا یا مقدمه بودن دنیا به آخرت، از اونجا که منشأ رفتارهایی در انسان می شود از قبیل حرص و آز، در صورت نگرش مستقل به دنیا داشتن و زهد، تلاش برای آباد ساختن آخرت، در صورت نگرش مقدمه بودن دنیا برای آخرت، از این ویژگی انسان به عنوان یک مبنای تربیتی در صحیفه سجادیه بحث می شود.



امام سجّاد(علیه السلام) و حكومت

غفلت

یکی دیگر از خصلت هایی که دامنگیر انسان هست، غفلت و فراموشی هست.
انسان ذاتاً به گونه ای هست که در اثر توجه بیش از حد به اموری از دیگر امور و شئونات باز می ماند و غافل می شود.
این خصلت اگرچه در مواردی شاید تا حدی به نفع او باشد، ولی متأسفانه در بسیاری موارد وجود این ویژگی در انسان موجب انحرافات و از دست دادن موقعيت ها و سقوط و هلاکت او می شود.
تا حدی که انسان خدا و خویشتن  اهداف عالیه خویش را فراموش می کند.
برای این که دنیا و زیبایی های فریبنده اون، او را مدهوش می کند و قدرت درک و تشخیص را از او می گیرد.
برای دفع این آسیب و نجات انسانی از دام غفلت، در نظام تربیتی صحیفه سجادیه تدابیری اندیشیده شده هست.

حضرت امام سجاد(ع) در دعاهای فراوان و با بیانات مختلف به این ویژگی انسان پرداخته و با بیان موارد و مصادیق غفلت، انسان های غفلت زده را بیدار می کند.
امام(ع) موارد غفلت را بدین صورت بیان می کند:

"غفلت از خود، غفلت از انجام وظایف و واجبات الهی، غفلت از عالم پس از مرگ، غفلت از وعید، غفلت از نعمت ها و از همه مهم تر غفلت از خداست.
در این زمینه می فرماید: و ما را از جانب خود به غفلت و نادانی گرفتار مکن، چون ما به سوی تو خواهان و از گناهان توبه نماينده ایم."(7)با توجه به اونچه فرموده شد، امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه یکی از ویژگی ها و صفات مذموم انسان را غفلت معرفی می کند.
از اونجا که غفلت منشأ امور ناپسندی نظیر خود فراموشی، خدا فراموشی می شود، لذا به عنوان یکی از مبانی تربیت در نظام تربیتی صحیفه مورد تأکید و بحث برنامه گرفته هست.



دستگیرى از درماندگان

اصول تربیتی در صحیفه سجادیه

اصول، مجموعه قواعدی هست که با نظر به قانون مندی های مربوط به ویژگی های علمی انسان (مبانی تربیت) اعتبار شده و به عنوان راهنمای عمل، تدابیر تربیتی را هدایت می نمايند.
بنابراین، در این نگاه اصول مبتنی بر مبانی هستند.(8)

با بررسی  دعاهای صحیفه سجادیه، به برخی از مهم ترین اصول تربیتی نظیر، تقوی، توکل، زهد، ایجاد انگیزه، کنترل و هدایت، و اصل لزوم عمل می رسیم، که امام سجاد(ع) از اونها جهت اصلاح و تربیت انسان ها بهره می برند.
شرح برخی از این اصول عبارتند از:



لحظات آخرحیات امام سجاد

اصل کنترل و هدایت

این اصل مبتنی بر خداجویی، خوددوستی و جاودان خواهی می باشد.
با هستفاده از این اصل، انسان باید بر پايه مبنای خداجویی به سوی توحید و یکتاپرستی هدایت شود و بر پايه مبنای خود دوستی محب و مطیع خدا شود و بستری برای رسیدن به کمال و قرب به خدا برایش فراهم گردد.
حضرت امام سجاد(ع) در دعای بیست صحیفه سجادیه با آوردن نمونه ای از خود دوستی، در مورد کنترل اون می فرماید:

و مرا در میان امت به درجه و مقامی سرفراز مفرما جز اون که پیش نفسم مانند اون پست نمایی، و ارجمندی آشکارا برایم پدید میاور جز اون که به همان اندازه پیش نفسم برای من خواری پنهانی پدید آوری.(9)امام(ع) در این فراز به نمونه هایی از خود دوستی و روش کنترل اونها اشاره می نمايند.
اگر چنانچه این مصادیق خود دوستی کنترل نشوند، سبب بروز خصلت های زشت خودخواهی، خودپسندی و خودمحوری می شود.

برپايه مبنای جاودان خواهی، انسان باید دنیا را پایان زندگی نپندارد بلکه اون را مقدمه برای حیات جاودان به حساب آورد.
بینشی که امام(ع) در صحیفه سجادیه به اون اشاره کرده این هست که انسان بیش از حد لازم، دل به دنیا نمی بندد و اونجا که لازم باشد از دنیا دل می کند.
حضرت امام سجاد(ع) می فرماید:

و تا هنگامی که عمرم در فرمانبری تو به کار رود عمر ده و هر گاه عمرم چراگاه شیطان شود مرا بمیران پیش از اون که دشمنی سخت تو به من رو آورد، یا خشمت بر من هستوار گردد."(10)در این فراز نگرش امام(ع) نسبت به بقا در دنیا به روشنی بیان شده هست.
حضرت بقا را در راستای خداخواهی و اون را به عنوان وسیله ای برای رسیدن به مقصد که همان مقام قرب الهی هست، می خواهد .



خطبه حضرت در مدینه

اصل تقوا

این اصل بیشتر مبتنی بر مبنای خوف و بیم در انسان هست و برای اون هست که ترسیدن ها و نگرانی های فطری انسان، کنترل شده و اموری مثبت و مطلوب باشد، به این معنی که اگر برنامه هست انسان از اموری نگران باشد، باید این ترس فقط از خدا باشد، چرا که ترس های دیگر کاذب و بیهوده هست.
ترس از خدا یا تقوا و در نتیجه، پرهیز از گناه، از مهم ترین اصول تربیتی در صحیفه سجادیه هست.

حضرت امام سجاد(ع) در موارد مختلف به این اصل مهم اشاره می نمايند و از خدای بزرگ درخواست می نمايند:

"و پرهیزکاری را به من الهام نما."(11) " و شعار دلم را بپرهیز کاری از خود بنما."(12)

" و تقوا و ترس از کیفر خود را از دنیا توشه ام برنامه ده."(13)درخواست های مکرر امام(ع) در این دعاها و موارد دیگر مبنی بر توفیق و الهام تقوا، نشان دهنده اهمیت این اصل تربیتی در نظام تربیتی  صحیفه سجادیه هست.

تقوا دارای آثار تربیتی فراوانی هست.
مهم ترین اونها حفظ و نگهداری انسان از گناه، لغزش و خطاهاست.
حضرت امام سجاد(ع) در این زمینه از خدای متعال می خواهد:

" و به ترس از تو از گناهان و لغزش ها و نادرستی ها نگاه داشته شده ام.(14)


اصل تذکر

اصل تذکر مبتنی بر مبنای تربیتی غفلت هست.
بنابراین اصل، باید انسان را از خواب غفلت بیدار نمود و اون چه را که دانستنش برای او لازم هست، به او فهماند و در موارد مختلف به او تذکر داد و یادآوری کرد تا از عواقب شوم غفلت رهایی یابد.
بنابراین، امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه که سراسر ذکر و یاد خداست، با دعاهای گوناگون نظیر دعا به هنگام صبح و شام، دعا به هنگام بیماری، دعا به هنگام دفع بلاها و سختی ها و ...
انسان را هماره متوجه خدا می کند و بدین وسیله، غفلت را از وی می زداید.

همچنین امام(ع) در دعای هشتم "پناه بردن به خدا"، دعای دوازدهم "ابرنامه به گناه"، دعای سی و نهم "طلب عفو"، و دعاهای دیگر ضمن اشاره به ویژگی غفلت در انسان، راه غفلت زدایی را ذکر و یاد خدا بیان می کند و می فرماید:

" و مرا در اوقات فراموشی ( در وقت پیروی از نفس) به یاد  خود آگاه ساز.(15)و دل های ما را به یاد خود از هر یادی به کار آر."(16)حضرت امام سجاد(ع) نقش و آثار مهم ذکر را در صحیفه سجادیه چنین بیان می فرمایند:

1.
یاد خدا مایه شرافت انسان هست؛

2.
یاد خدا مانع از رذایلی هست که شیطان در دل انسان می افکند؛

3.
یاد خدا موجب سلامت قلب می شود؛

4.
یاد خدا انسان را از غفلت زدگی باز می دارد.

با آگاهانیدن تو مرا، از غفلت و فراموشی خویشتن آگاه شدم.(17)


اصل زهد

این اصل مبتنی بر مبنای دنیادوستی هست.
بنابراین اصل، در نظام تربیتی  باید این نوع محبت به دنیا از دل انسان رخت بر بسته و زهد و گریز از دنیا اون هم در حد معقول و پسندیده جای اون را بگیرد.
به صورتی که دنیا را صرفاً وسیله و ابزاری بیش نداند.
برای جلوگیری از ابتلا به گرایش افراطی در دنیادوستی، امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه پیشنهاد می دهد که انسان ها "زهد" پیشه نمايند و همان را از خدای خود درخواست می کند:

" و روزیم کن آسایش در زهد و دوری از دنیا را."(18)امام(ع) در این فراز آسایش و راحتی را در زهد و دوری از دنیا بیان می فرماید و از خدا درخواست زهد می کند.
در فرازی دیگر، در مورد نشانه های انسان زاهد می فرماید:

و مرا در هر حال به ستایش و نیایش و سپاسگزاریت برگمار تا به اونچه از دنیا به من داده ای شاد نگردم، و به اونچه مرا از اون باز داشته ای اندوهگین نشوم.

(19)بر پايه بیان امام(ع) زاهد کسی هست که این دو نشانه را دارا باشد:

1- به دنبال اونچه از دنیا به او داده می شود، شاد نگردد.

2- در پی اونچه از دنیا از وی بازداشته می شود، ناراحت نشود.

خلاصه اون که نقطه شروع تمام بدبختی ها و شقاوت ها در انسان از همین حب دنیا هست و اصل تربیتی زهد، که در صحیفه سجادیه بسیار روی اون تکیه شده هست، به معنای دوری از تعلقات دنیا و اسیر اون نبودن و آزادی از هر چیزی هست که بخواهد در انسان چنان تعلق خاطری ایجاد کند که او را از خدا و یاد خدا و آخرت جدا و غافل سازد.


پی نوشت ها:

1.
دعای 7 / بند 1

2.
دعای 1 / بند 3 و 4

3.
دعای 13، 22، 29

4.
دعای 20 / بند 12

5.
دعای 47 / بند 109

6.
دعای 20 / بند 24

7.
دعای 34 / بند 4

8.
خسرو باقری، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، چاپ چهارم، انتشارات مدرسه، 1376، ص 65.

9.
دعای 20 / بند 4

10.
دعای 20 / بند 5

11.
دعای 20 / بند 16

12.
دعای 21 / بند 9

13.
دعای 21 / بند 11

14.
دعای 25 / بند 10 و 11

15.
دعای 20 / بند 29

16.
دعای 11 / بند 1

17.
دعای 13 / بند 16

18.
دعای 20 / بند 27

19.
دعای 21 / بند 9 .


نظرات کاربران

50 out of 100 based on 25 user ratings 550 reviews